Alleen gaat het sneller, samen gaat het beter. Het is een mantra waar wij bij Dagelijks Leren bij zweren, omdat het in een wereld vol verdeling extra belangrijk is te leren samenwerken met mensen met een andere mening. Ik ging een tijdje geleden naar een lezing van de Amerikaanse professor Judith Butler en die zei heel terecht: “Het tegengestelde van oorlog, is niet harmonie. Het is een groep mensen die kiest voor vrede en daar samen aan bouwt. In dat proces moeten ze leren het oneens met elkaar zijn en het conflict constructief durven aangaan.” In deze blog geven we je een helder kader voor samenwerking mee, met een krachtige werkvorm gebaseerd op het kader van Lencioni.

Samenwerking vraagt meer dan goede bedoelingen

In 2002 publiceerde Patrick Lencioni zijn bekendste boek ‘The Five Dysfunctions of a Team’, een handig framework om naar effectieve teams te kijken. Terecht benoemt hij vijf veel voorkomende frustraties in samenwerkingen en geeft hij handvatten om die om te zetten naar krachten. 

Kwaliteit 1. Onderling vertrouwen.

In veel scholen voelen leerkrachten een bepaald vertrouwen. Ze kennen elkaar goed, kunnen voorspellen hoe de ander zal reageren, kennen de namen van elkaars kinderen en gaan graag samen iets drinken op vrijdagnamiddag. Het vertrouwen waar Lencioni het over heeft, gaat echter over een kwetsbaar vertrouwen, namelijk het vermogen om open en eerlijk te durven zijn. De kwetsbaarheid om het niet te weten, hulp te vragen en fouten te maken.

Kwaliteit 2. Geen angst voor conflict.

Onderwijs maken in deze maatschappij van hervormingen, besparingen en diversiteit is niet eenvoudig. Het vraagt om samen nadenken over de beste aanpak en daarvoor moeten teamleden soms van mening durven verschillen. Geen enkele directeur zal alle waarheid in pacht hebben, teamleden mogen niet bang zijn om een andere aanpak voor te stellen én die aanpak goed onderbouwd te beargumenteren. Merk op dat het hier gaat over een botsing van ideeën, niet van mensen. Sterke teams gaan dit soort conflicten niet uit de weg.

Kwaliteit 3. Actieve betrokkenheid.

In het Engels spreken we van ‘commitment’, een engagement van het team om de schouders te zetten onder de school. We zetten ons een tijdje geleden achter de uitspraak ‘One for the team’, want hoe mooi is het wanneer teamleden zich actief inzetten voor hun school, ook als het strikt gezien buiten de uren of opdracht valt. Sterke besluitvorming werkt bovendien niet wanneer we altijd uitgaan van een consensus. Hoe doe je dat met een groot team met uitlopende meningen? Soms moet je kiezen voor betrokkenheid in plaats van consensus, namelijk de acceptatie van een visie of aanpak die niet helemaal aansluit met de persoonlijke mening van elk individu, omdat het nu eenmaal de aanpak van de school is.

Kwaliteit 4. Verantwoordelijkheid.

Teamleden nemen verantwoordelijkheid op én durven elkaar aanspreken wanneer afspraken niet gevolgd worden. Een extreem moeilijke vaardigheid, zeker in een organisatie als een school. Schoolteams zijn groot en hebben weinig hiërarchie, iedereen voert dezelfde rol uit. “Wie ben ik?”, vragen collega’s zich af wanneer ze zien dat een collega niet doet wat afgesproken werd. “Ik kan die toch niet aanspreken?” Wij zijn ervan overtuigd dat deze fameuze ‘peer-to-peer’-feedback zo belangrijk is voor een goed draaiend team. 

Kwaliteit 5. Focus op resultaat.

Dit is de kwaliteit die verklapt dat het kader over de privé-sector gaat, eerder dan het onderwijs. En toch! We mogen niet bang zijn om goede resultaten te wensen voor onze school. We mogen een straffe school willen zijn, waar goede leerresultaten, welbevinden en motivatie geambieerd worden.

Een vragenlijst als veilige spiegel

Over dit soort processen praten is moeilijk. Zeker in teams die al lang samenwerken en waar relaties belangrijk zijn. Daarom kan een anonieme vragenlijst, gebaseerd op het model van Lencioni, een helpend beginpunt zijn. Leraren vullen de vragenlijst individueel en anoniem in. De vragen zijn eenvoudig en herkenbaar: voel ik me veilig om twijfels te delen? Worden verschillen in visie uitgesproken? Begrijp ik waarom we beslissingen nemen? Spreken we elkaar aan op afspraken? Werken we naar gezamenlijke doelen?

Je kan de vragenlijst hier gratis downloaden. Als je met een procesbegeleider van Dagelijks Leren in zee gaat, zal je zien dat wij met een online survey werken. Dat maakt het gemakkelijker de antwoorden anoniem te verwerken.

 Bundel de antwoorden onder de vijf thema’s. Tel de cijfers per uitspraak op en geef de resultaten in in onderstaand schema. Bereken dan het gemiddelde voor het thema door de som te delen door 5 en vervolgens door het aantal deelnemers.

Een open gesprek

Wanneer teams met deze resultaten aan de slag gaan, verandert de toon van het gesprek. Het gaat minder over personen en meer over patronen. Minder over verdedigen en meer over begrijpen. Hieronder enkele werkvormen om het gesprek vorm te geven.

1. Van data naar verhaal

Doel: betekenis geven aan cijfers

Toon per Lencioni-laag enkele kernresultaten.
Laat leraren eerst individueel reflecteren:

• • Wat herken ik?

  • Wat verrast me?

In kleine groepjes delen ze wat hen opvalt. Ze proberen een oordeel te vermijden.
Plenair verzamel je patronen, geen oplossingen.

2. Wat helpt – wat belemmert?

Doel: van analyse naar concrete ervaring

Per laag (bv. vertrouwen):

• Wat doen we vandaag al dat helpt?

• Wat doen we (onbedoeld) dat belemmert?

Laat groepen één laag uitdiepen en hun inzichten visualiseren. Zo verschuift de focus van “wie” naar “wat”.

3. Eén kleine afspraak

Doel: haalbare actie zonder overbelasting

Laat het team kiezen:

• Als we op één laag iets zouden verbeteren, welke zou dat zijn?

Formuleer samen één concrete teamafspraak (bv. rond feedback, overleg, of besluitvorming). Geen actieplan van tien punten, maar één gedragen stap.

Wanneer is externe begeleiding een meerwaarde?

Gesprekken over vertrouwen, conflict en verantwoordelijkheid raken aan identiteit en geschiedenis. Soms is het niet eenvoudig deze gesprekken te begeleiden als je zelf lid bent van een team. Een externe facilitator helpt om een veilige sfeer te creëren en met een zekere ‘objectiviteit’ uit te dagen.

Bij Dagelijks Leren begeleiden we teams in dit soort processen. Nodig ons uit in je team!