Mijlpaal 1: verzamel data

Als je niet wil veranderen om te veranderen, maar om te verbeteren, moet je helder weten wat goed loopt en wat beter moet. Je begint dus bij een beginsituatieanalyse waarbij je informatie verzamelt over de kwaliteit van je onderwijs. Dat kan gaan over een inspectieverslag, resultaten van screenings en centrale toetsen en de gedeelde observaties van het schoolteam.

Enkele wenken

• Combineer data met praktijkervaring. Zo vermijd je ongefundeerd buikgevoel aan de ene kant én veranderen om te verantwoorden (t.o.v. ouders, inspectie …) aan de andere kant.
• Aarzel niet om externe expertise binnen te halen voor deze beginsituatie. Zo kan je een expert vragen de hele dag lessen bij te wonen en bij wijze van een audit inzichten te delen waar je als lid van een schoolteam soms blind voor bent.

Lees meer over datageïnformeerd werken in onze blog.

Lees meer over evidence-informed werken via Leerpunt.be.

Mijlpaal 2: kies een focus

Het spreekt voor zich dat niet alles een prioriteit kan zijn. Als je op het einde van je verandertraject wil zien of je hard werk geloond heeft, moet je een helder doel voorop stellen én je focus behouden, zelfs als er zich onderweg andere thema’s aandienen.

Enkele wenken

• Formuleer een ambitie, of een helder doel op leerlingniveau. Verzamel data over hun beginsituatie en toets om groei zichtbaar te maken.
  bv. ‘Onze leerlingen kunnen beter probleemoplossend denken en talige wiskundevraagstukken oplossen.’
• Formuleer pas in tweede instantie doelen en acties op klas- en schoolniveau. ‘
  bv. Onze leerkrachten maken gebruik van de bouwstenen van begrijpend lezen in hun lessen.’ en ‘De vakgroep wiskunde professionaliseert zich.’
• Houd bij het formuleren van een focus rekening van de haalbaarheid van je project. Een krachtig acroniem daarvoor is APEASE (acceptability, practicability, effectiveness, affordability, side-effects en equity).

Mijlpaal 3: bouw een kernteam

De vraag die zich opdringt is: wie zal dit proces dragen? Het is cruciaal om expliciet na te denken over rollen en verantwoordelijkheden, helder te communiceren over verwachtingen en verandering een smoel te geven.

Enkele wenken

• Zorg voor een duidelijke coördinator van het proces en geef hen uren. Dit kan een data-expert, een taalbeleidscoördinator, de coördinator van de cel leerlingbegeleiding, de pedagogisch directeur … zijn.
• Nog beter: zorg voor een duo van coördinatoren, zodat zij met elkaar kunnen afstemmen en continuïteit gegarandeerd wordt.
• Bouw een kernteam, zorg ook hier voor continuïteit en faciliteer hun overlegtijd.

Mijlpaal 4: verzamel leerkrachten

Benoem niet alleen wie het proces zal coördineren, maar ook wie het zal uitvoeren. Met het hele schoolteam tegelijk werken is een nobele illusie: daarvoor is onvoldoende tijd en draagkracht.

Enkele wenken

• Selecteer een logische groep leerkrachten. Het kan gaan over leerkrachten die lesgeven aan dezelfde leerlingen (bv. de klassenraad van een klas, de leerkrachten van een graad of richting …) of lesgeven rond dezelfde doelen (bv. een vakgroep). Zij vormen je labo.
• Werk je liever met mensen die zich vrijwillig opgeven? Stuw je olievlek dan strategisch uit.

Mijlpaal 5: geef overleg- en leertijd

De focus die je koos zal zich nu moeten vertalen naar de invulling van de overleg- en leertijd. Waarom zou je immers een studiedag rond cognitief sterk functionerende leerlingen organiseren, als je focus begrijpend lezen is?

Enkele wenken

• Maak gebruik van wat is: de pedagogische studiedag, de personeelsvergadering, de klassenraad, het vakgroepoverleg.
• Creëer tijd: organiseer afstandsonderwijs voor leerlingen, plan overleg in uurroosters.

Mijlpaal 6: Informeer en professionaliseer

Leerkrachten zullen hun lessen anders moeten aanpakken. Om dat te kunnen doen, verdienen ze kansen om te leren. Doe dat collectief!

Enkele wenken

• Hoe leren we leerlingen complexe competenties aan? Door een voorbeeld te tonen, de complexiteit in stukjes te delen, door hen te laten proberen en leren uit hun fouten, door feedback te geven … Leerkrachten verdienen dit leerproces ook.
• Ken je het GRIMM-model met de 2 driehoeken? De verantwoordelijkheid van de leraar neemt af en die van de leerling neemt toe. Organiseer zo ook het leren van je team.

Mijlpaal 7: Experimenteer

Experimenteren impliceert dan ook dat fouten niet gezien worden als falen, maar als noodzakelijke tussenstappen in een leerproces. Voor schoolleiders betekent dit dat zij ruimte moeten creëren waarin leerkrachten veilig kunnen uitproberen en reflecteren, zonder het gevoel permanent beoordeeld te worden. Daar staat tegenover dat het experimenteren nog altijd in het kader van collectief leren gebeurt. Volg op, stimuleer klasbezoeken en collegiale visitatie en geef elkaar feedback.

Mijlpaal 8: Koppel terug

Na de experimenteerfase is het essentieel om systematisch terug te koppelen. Wat zien we gebeuren in de klas? Welke effecten merken we bij leerlingen? Bevestigen de verzamelde data onze verwachtingen of tonen ze iets anders?

Mijlpaal 9: Werk planmatig

Hoewel het logisch lijkt om bij de start van een traject een uitgewerkt actieplan op te stellen, merken we in de praktijk dat zulke plannen vaak herzien moeten worden zodra de eerste ervaringen binnenkomen. Het opstellen van een plan vergt bovendien veel tijd en energie, terwijl nog niet altijd duidelijk is welke keuzes het meest zinvol zijn.

Daarom zien wij een meerwaarde in planmatig werken dat zich gaandeweg ontwikkelt. Naarmate experimenten inzichten opleveren, kan een actieplan verfijnd en geconcretiseerd worden.

Mijlpaal 10: verbreed of verdiep

Eens het traject vorm heeft gekregen, staat de school voor een strategische keuze: verbreden we naar meer collega’s, of verdiepen we verder bij de groep die al gestart is?

Beide opties zijn legitiem, maar vragen een andere aanpak. Verbreding vereist duidelijke communicatie, ondersteuning en soms bijkomende professionalisering, terwijl verdieping meer ruimte vraagt voor verfijning en specialisatie.

Enkele wenken

• Evalueer met volgend kader: wat willen we behouden, aanpassen, toevoegen en schrappen. Brainstorm met 4 flappen en post-its.

Mijlpaal 11: zet vast

Tot slot komt het moment waarop de school beslist wat blijvend wordt. Welke afspraken worden formeel vastgelegd? Wat krijgt een plaats in beleidsdocumenten? Welke routines worden structureel ingebed in de schoolorganisatie?

Enkele wenken

• Was je directeur tot nu toe betrokken in het proces? Het kan zijn dat het kernteam en de coördinator het mandaat kregen. Maar nu komt het moment wel dat de directeur inhoudelijk mee moet zijn.
• Enkele paden voor integratie die altijd relevant zijn: aanvangsbegeleiding, personeelsbeleid, klasbezoeken en functioneringsgesprekken, evaluatiebeleid, vakgroepwerking en zorg of leerlingenbegeleiding.

Onderwijsverandering is geen rechte lijn, maar wie deze mijlpalen bewust doorloopt, vergroot de kans dat verandering niet alleen gestart wordt, maar ook duurzaam gedragen en verankerd raakt.