Waarom?

Collegiale visitatie is een uitstekende werkvorm om te leren van elkaar. De bezoekende leraar ziet hoe een collega een les in de praktijk aanpakt. Er zit daarnaast extra leerwinst in de feedback die de bezoeker nadien formuleert en de brainstorm over hoe de les nog anders of beter had kunnen verlopen. Het helpt je onderwijsvisie scherper te formuleren.

Maar ook de gastleraar leert, niet alleen uit het feedbackgesprek maar ook uit de geobserveerde les. Vaak zal die net iets bewuster nadenken over de aanpak en misschien zelfs iets nieuws uitproberen. Beide collega’s stappen vaak buiten met het gevoel dat het gras ook niet groener is aan de overkant: elke leerkracht probeert, maar geen enkele les is perfect.

Tot slot heeft de werkvorm een positieve invloed op de professionele relaties in het team: collega’s leren elkaar beter kennen, bouwen vertrouwen op, communiceren met elkaar en zetten een eerste stap naar samenwerking.

Wat?

Net zoals teamteaching is collegiale visitatie een werkvorm om een doel te bereiken. Het is nooit een doel op zich. Dat wil ook zeggen dat het er in verschillende scholen anders kan uitzien. Hier zijn een aantal aandachtspunten.

• Collegiale visitatie vindt onder collega’s plaats en dus onder gelijken. Evaluatie of verantwoording maken nooit onderdeel van het bezoek. De collega’s mogen wel elkaars kritische vrienden zijn.
• Niet de onderwijstheorie, maar de praktijk staat centraal. Zowel tijdens de bezoeken, als het gesprek nadien kijken de collega’s naar het effect van de lesaanpak op de leerlingen en de klas. ‘Ik zag dit gebeuren en het effect op deze leerlingen was x’.
• Onderwijskwaliteit wordt dus ook niet vergeleken met een externe norm, zoals dat bij een doorlichting door de inspectie wel is. De focus ligt op leren, niet op verantwoording. ‘Waarom koos je voor x?’ is een vraag die je uit nieuwsgierigheid stelt of beantwoordt, niet om te controleren dat aan bepaalde criteria voldaan wordt.

Oorspronkelijk werd te term ontwikkeld als een soort generale repetitie voor de doorlichting: schoolteams (aanvankelijk teams van CVO’s) bezoeken (of hospiteren) elkaars organisatie als een ‘low-stakes peer evaluation’. Lees er meer over in het werk van Paul Cautreels en Peter van Petegem in 2006.

Hoe?

Laten we beginnen bij enkele concrete voorbeelden.

• In De Schakel bezoeken leerkrachten elkaars lessen in het kader van co-teaching. Elke graad heeft een eigen nestwerking uitgedacht en leerkrachten kunnen elkaars werking bezoeken om inspiratie op te doen en de leerlijn te bewaken.
• In Het Centrum kunnen beginnende leerkrachten, of zij die er nood aan hebben, hulp inschakelen van een mentor, die de les komt observeren en tips geeft over klasmanagement. Ze kunnen ook lessen van collega’s bezoeken of een andere les van een klas waar ze les aangeven, bijwonen. Dat is met name interessant wanneer een leerkracht van een theorievak een praktijk- of L.O.-les observeert, of omgekeerd.
• In De Hinkstapsprong geven leerkrachten aan wat hun talenten zijn – ICT inzetten in de les, interactieve werkvormen organiseren, contractwerk begeleiden … – en geïnteresseerde collega’s kunnen dat talent in actie zien.

Hoe gaat een ideale collegiale visitatie eraan toe?

• Bezoekende leerkrachten zoeken een gastleerkracht bij wie ze op bezoek kunnen. Zeker in het begin is het belangrijk dat beide collega’s zich veilig voelen bij elkaar en bij het bezoek.
• De collega’s bepalen een doel: waar zullen ze tijdens het bezoek op letten? Dat kan gaan over didactiek (bv. werkvormen, instructie, differentiëren …), klasmanagement, omgaan met (moeilijk) gedrag, (nieuwe) vakdoelen onderwijzen …
• De gastleerkracht woont een les bij. Dat kan achteraan in de klas zijn, maar evengoed kan die – na duidelijke afspraken – participatief observeren. Dat wil zeggen dat de gastcollega’s mee ondersteunt tijdens oefeningen, leerlingen helpt tijdens de instructie … Voor velen voelt dit minder stijf en officieel.
• De collega’s voeren achteraf een feedbackgesprek.

Feedback als kritische vrienden

Het feedbackgesprek dat een klasbezoek opvolgt is een essentieel maar spannend onderdeel van collegiale visitatie. Leerkrachten voelen zich vaak ongemakkelijk bij het idee dat ze een collega feedback (moeten) geven en voor anderen legt dit gesprek de drempel om mensen te ontvangen hoger. In essentie gaat het er voornamelijk over dat collega’s met elkaar in gesprek gaan over de leerlingen en de lesaanpak. Het is nooit een beoordeling van de kwaliteiten van de leerkracht. Enkele aandachtpunten:

• Begin waarderend en informeel. De bezoekende leerkracht geeft bijvoorbeeld één compliment en stelt één vraag. Na verloop van tijd kunnen de collega’s diepgaander brainstormen over de aanpak.
• Geef je team een feedbackmodel, dat focust op de feiten: wat zie je, wat was het effect op de leerlingen (observatie), reflectie en dialoog.
• Werk met kijkwijzers. Het voordeel daarvan is dat je op de aanpak of leerlingen let. Het doel is duidelijk. Zo kan je in een traject rond taalontwikkelend lesgeven een kijkwijzer gebruiken rond dat thema. Het nadeel is dat kijkwijzers lang zijn en veel lees- en invulwerk vragen. Stel jezelf de vraag of het de drempel verhoogt. Onderaan geven we enkele linkjes naar goede kijkwijzers.

Valkuilen en hindernissen

De werkvorm is

• Tijdsintensief. Door zware taakbelasting hebben leerkrachten weinig bandbreedte.
• Organisatorisch complex: uurroosters staan het niet altijd toe, planningen lopen mis door uitstappen, collega’s moeten onverwacht toetsen door een rapportperiode en … we kennen het allemaal, het leven zoals het is: het onderwijs.
• Kwetsbaar: het kan ervaren worden als inspectie of beoordeling, zeker wanneer er tussen de collega’s geen professionele klik is of de visitatie tegen de zin opgelegd wordt.
• Soms te vrijblijvend: bij goede vrienden wordt het doel van leren van elkaar wel eens vergeten.

Voor de schoolleider: randvoorwaarden voor succes

• Informeer breed. Geef een korte uitleg op een personeelsvergadering waarin je de nadruk legt op waarom, wat en hoe. Professionaliseer rond feedbackgesprekken en werken met kijkwijzers. Oefen dit in een veilig setting. Organiseer eventueel een ‘maand van de collegiale visitatie’ met een gemeenschappelijke aftrap.
• Organiseer het proces. Zorg ervoor dat leerkrachten aan de ene kant kunnen aangeven dat bezoekers welkom zijn en aan de andere kant dat ze graag willen observeren. Visualiseer dit met lijstje in de leraarskamer: een kolom ‘bij mij ben je welkom’ en ‘ik bezoek graag een les met …’. Stel een weekplanning op waar leerkrachten ‘uitnodigingen’ voor hun lessen op prikken (zie hier een voorbeeld van zo’n Pineapple Chart). Geef met andere woorden een duwtje in de rug om duo’s te vormen.
• Faciliteer. Kan je de bezoeken inbedden in uurroosters of de mogelijkheid geven om een uurtje klasvrij te zijn, kunnen anderen de les (gedeeltelijk) overnemen, kan dit tellen als professionalisering?
• Werk vanuit vertrouwen. Verslagen ter verantwoording en controle werken averechts.
• Inspireer. Laat collega’s hun ervaring delen op een studiedag of personeelsvergadering.
• Werk aanklampend. Herinner mensen aan de opdracht, help hen initiatief te nemen, spreek mensen informeel aan in de leraarskamer. Een groot deel van je team wil wel, maar vergeet het in de chaos van het onderwijs.

Tot slot

Is het niet vreemd dat we leerkrachten aan de ene kant zoveel vrijheid en autonomie geven en nadien versteld staan dat klasdeuren dichtblijven? Samen onderwijs maken is altijd een verhaal van delen en onderzoeken. Als een leerkracht pas bezoek of feedback krijgt in het kader van evaluatie of doorlichting, is het geen wonder dat een klasbezoek griezelig is. Kan collegiale visitatie is heel normaal onderdeel van de schoolcultuur worden?