Zelfreguleren en studeren en proberen
Voor mij is het de vraag van 1 miljoen: waarom gaat teamteaching zo vaak hand in hand met zelfregulerend of zelfgestuurd leren? Ik kom in veel scholen waar leerkrachten willen teamteachen. In een groot deel van de gevallen doen ze dat om leerlingen meer eigenaarschap te geven in hun leerpoces, in het andere deel zijn de botsen de teamteachers na een tijdje op het feit dat leerlingen meer eigenaarschap moeten opnemen om mee te zijn in de les wanneer meerdere leerkrachten samen lesgeven. Hoe komt dat? En hoe doe je dat, zelfregulerende vaardigheden aanleren aan kinderen en jongeren?
Ik begin graag met een mooi verhaal. Mijn klas waar ik altijd met veel liefde lesgaf, was 1B. De brug tussen lager en secundair onderwijs. Ik en mijn collega-teamteachers zetten heel bewust in op zelfregulerend leren, omdat onze leerlingen dat echt onder de knie moesten hebben om het secundair onderwijs aan te kunnen. Van simpele zaken als taken plannen, het juiste materiaal meenemen en je plaats vinden in grote klasgroepen, tot complexe skills als grote taken tegen deadlines maken en complexe leerstof studeren. Maar op een mooie dag in 2020 liep alles mis. Het leven zoals het is: het onderwijs. De printers werkten niet, waardoor de leerlingen geen planninginstrument konden gebruiken. De WiFi lag plat en om een of andere reden wilde het smartboard niet aanblijven. Terwijl de teamteachers aan crisismanagement deden, zagen we dat een aantal leerlingen zich afzonderden. Een leerling had zelf een planning gemaakt en was alvast beginnen werken. Ze noteerde welke taken ze wanneer wou doen en duwde de taken waar ze internet voor nodig had een aantal dagen vooruit. Ik mocht er een foto van nemen om erover te stoefen. Knap, he?
Wat is zelfregulerend leren?
Veel teamteachers beslissen samen te werken in een setting waarin leerlingen eigenaarschap dragen over hun eigen leerproces. Men spreekt wel eens over zelfregulerend leren, dat betekent dat leerlingen doelbewust aan het werk te gaan door hun taakuitvoering te plannen, monitoren en evalueren. Dat kan gaan van de kleuter die een keuze voor een hoek maakt voor de rest van de voormiddag, tot de leerling van het vijfde leerjaar die zichzelf motiveert om zijn rekensommen te maken, ook al vindt die dat niet leuk, via de puber die de hulpkaart voor verenkelen en verdubbelen neemt wanneer hij een schrijftaak moet maken tot de student die een examenplanning maakt en in het midden van de blok beseft dat zijn studiemethode niet effectief is die aanpast.
Hoe kan je zelfregulerend leren ondersteunen?
Ruwweg kan je zelfregulerend leren onderverdelen in drie deelfuncties.
Taakkennis
Leerlingen moeten weten hoe ze een taak moeten uitvoeren en wat van hen verwacht wordt.
Teamteachers
- … geven dankzij parallelle of sequentiële teamteaching heldere instructie over nieuwe leerstof, liefst in kleine groepjes en beperkt in tijd.
- … observeren dankzij observerende teamteaching of leerlingen de taak begrepen hebben.
- … maken afspraken over een uniformiteit in geschreven instructie op toetsen, taken of eigen bundels, met of zonder pictogrammen.
- … maken stappenplannen, instructiekaarten, instructiefilmpjes … die leerlingen kunnen gebruiken terwijl ze zelfstandig werken.
- geven instructie over leerstof in kleine groepen en beperkt tot
Zelfkennis
Leerlingen verwerven inzicht in hun eigen niveau, leervoorkeur, interesse …
Teamteachers
- … houden individuele leerlinggesprekken (dankzij teamteaching kan dat in de klas en tijdens de lesuren).
- … maken gebruik van een extra paar ogen in de klas om leerlingen te observeren.
- … ondersteunen zelfreflectie, bijvoorbeeld door niveaus in competenties als plannen of volhouden te beschrijven aan de hand van criteria. Dat helpt de leerling om zichzelf in te schatten.
- … maken – wanneer ze gebruikmaken van drie- of viersporenmodellen – gebruik van een instaptest, waardoor leerlingen zicht krijgen op hun niveau en daarna in niveaugroepen kunnen werken.
- … werken met kaartjes (of dobbelstenen of verkeerslichten of …) waarmee leerlingen tijdens het werken aan een leerkracht kunnen laten weten dat ze hulp nodig hebben. Op die manier leren leerlingen zich in te houden om niet meteen een vraag door de klas te roepen.
Kennis van strategieën
Leerlingen kennen strategieën om hun werk te plannen en het leren te ondersteunen. Ze weten wanneer en hulpmiddelen ingezet worden.
Teamteachers
- … geven instructie over plannen, organiseren, werken met schema’s …
- … spelen toneeltjes in de onderbouw om kleuters en jonge kinderen executieve functies aan te leren, zoals impulscontrole.
- … brainstormen tijdens kindgesprekken over hoe een leerling een uitdaging kan aangaan.
- … gebruiken de correcte termen voor executieve functies en vaardigheden voor zelfregulerend werken, ook al zijn die complex. Ze geloven in elke leerling.
Basishouding
Zelfreguleren moet je leren
De leerkracht is ervoor verantwoordelijk leerlingen zelfregulerend te leren werken. Een eerste manier om dit aan te leren, is via expliciete instructie, dat niet te verwarren is met doceren of opleggen. Elke leraar kan voor een leeractiviteit met de leerlingen spreken over hoe je deze taak plant, tijdens het werken vragen stellen en achteraf reflectie aanmoedigen. Een tweede manier is zelfregulering modellen. Dat betekent dat de leraar zelf luidop nadenkt over wat hij moet doen om tot een resultaat te komen. Als je met planningsinstrumenten werkt, help je leerlingen door te tonen hoe je zoiets kan gebruiken. Ondersteun dit met stappenplannen.
Zelfreguleren moet je opbouwen
Hou rekening met de ontwikkeling van het brein van je leerlingen om na te gaan of ze de vaardigheden die je van hen verwacht aankunnen. Werk met een groeilijn, waarin verschillende vaardigheden
- expliciet aangeleerd worden (zie hiervoor),
- ondersteund ingeoefend worden en
- stap voor stap zelfstandig uitgevoerd worden.
Je kan dit bijvoorbeeld doen door een planningsinstrument ingevuld aan te bieden, om leerlingen te leren wennen aan werken met zo’n instrument. Pas in een tweede stap plannen leerlingen hun werk zelf in.
Zelfreguleren, dat is differentiëren
Zelfs als je rekening houdt met deze gemiddelden, zal je merken dat de ene leerling sneller weg is met een strategie dan de andere. Dus ook op dit vlak kan je differentiëren. Gelukkig heb je een teamteacher naast je! Je kan er dus voor zorgen dat je ondersteuning op maat kan aanbieden.
Veel succes!
X Lisa
Beluister zeker onze podcast over het thema!
Meer lezen?
- Over teamteaching en zelfreguleren vind je een pagina op de website van ESTAFETT.
- Leerpunt over de effectiviteit van metacognitie.
- Vandenbranden, Kris. In 7 stappen naar een krachtiger onderwijs van de zelfregulering van leerlingen. 23 mei 2020 op de blog Duurzaam Onderwijs.
- Het platform Route Z geeft professionalisering rond het thema.
- Wiekadoe.be is een website voor evaluatie van zelfregulerend leren.